تا خود را نشناسيم، چگونه مي توانيم به وظائفي که در برابر خود داريم، عمل کنيم؟ نه تنها خود را، بلکه وظائف را هم بايد بشناسيم . شناخت خود و وظائف خود، کاملا به هم مربوطند . مبنا و اساس وظيفه شناسي، خودشناسي است . از اين بالاتر هم گفته اند: اگر کسي خود را بشناسد، خداي خود را هم مي شناسد . فرمايش رهبر بزرگ اسلام چنين است:
«من عرف نفسه فقد عرف ربه، ثم عليک من العلم بما لا يصح العمل الا به، و هو الاخلاص » (1) . «هر کس خود را بشناسد، پروردگار خود را مي شناسد . بر تو است علم به چيزي که عمل بدون آن، صحيح نيست و آن اخلاص است » .
همچنين شناخت اميرالمؤمنين عليه السلام، زمينه و وسيله شناخت خدا است . چنانکه فرمود: «من عرفني و عرف حقي فقد عرف ربه، لاني وصي نبيه في ارضه و حجته علي خلقه، لا ينکر هذا الا راد علي الله و رسو له » (2) . «هرکس مراد و حق مرا بشناسد، پروردگارش را شناخته است ; زيرا من وصي پيامبرش در روي زمين و حجتش بر مردم مي باشم . اين را کسي انکار مي کند که خدا و رسولش را انکار کند» .
مقام خداوند، مقام ربوبيت است . کسي که نسبت به انسان و ساير موجودات، مقام ربوبيت دارد، هم مالک و هم مدبر آنها است .
تدبير در کارها نشانه حکمت است . انسانها اگر در امور فردي و اجتماعي اهل تدبير باشند، هرگز دچار پشيماني نمي شوند . به همين جهت است که اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «التدبير قبل العمل يؤمنک من الندم » (3) .
«عاقبت انديشي پيش از عمل، تو را از پشيماني ايمن مي سازد» .
به گفته حکيم نظامي:
در سر کاري که درآيي نخست
رخنه بيرون شدنش کن درست
تا نکني جاي قدم استوار
پاي منه در طلب هيچ کار
تدبير خداوند، فوق همه تدبيرها است . اگر خود را بشناسد و به اسرار حکيمانه اي که در وجود ما نهفته است آگاه شويم، به تدبيرهاي او پي مي بريم و بنابراين مقام والاي ربوبيت او را مي شناسيم .
امام صادق عليه السلام فرمود:
«افضل الفرائض و اوجبها علي الانسان معرفة الرب و الاقرار له بالعبودية » (4)
«برترين و واجب ترين فريضه ها بر انسان، معرفت پروردگار و اقرار به بندگي او است » .
سپس فرمود: «حدالمعرفة ان يعرف انه لا اله غيره و لا شبيه له و لا نظير و ان يعرف انه قديم مثبت موجود . .» (5) «حد معرفت، اين است که يگانگي و بي مانند بودن و بي نظير بودن و ازليت و ثبات وجودي او شناخته شود» .
ضرورت شناخت نفس
با توجه به اين بيانات، خودشناسي مقدمه خداشناسي است . اگر ذي المقدمه از پراهميت ترين امور باشد، مقدمه هم از پر اهميت ترين است . امام ششم عليه السلام شناخت مقام ربوبيت را از افضل و اوجب واجبات شمرده است . پس بايد بگوئيم: شناخت نفس هم از افضل و اوجب واجبات است .
امروز علم روانشناسي عرصه گسترده اي پيدا کرده است . قدما نيز در اين ميدان وسيع، به تکاپو پرداخته اند . «علم النفس » ، «ارسطو» يادگار عهد باستان است . «علم النفس » ، «بوعلي سينا» که در «شفا» و «نجات » و «اشارات » ، به دقت تقرير شده است، ميراث گرانبهايي است که گوي سبقت را از «ارسطو» و شاگردان و پيروان او ربوده است . «صدرالمتالهين » نيز در جلد هشتم و نهم کتاب عظيم «الاسفارالاربعه » درباره نفس; به تفصيل بحث کرده است . «علم النفس اسفار» ، تحقيق جامعي درباره گوهر نفس و تمام ويژگيهاي آن است .
در روايات صوفيان آمده است که «کميل بن زياد» گفت: به مولايمان اميرالمؤمنين عليه السلام عرض کردم: مي خواهم نفس مرا به من بشناساني . حضرت فرمود: کداميک از نفوس را مي خواهي به تو بشناسانم؟
عرض کردم: مگر جز نفس واحد، نفس ديگري هم هست؟
فرمود: «يا کميل، انما هي اربعة: النامية النباتية و الحسية الحيوانية و الناطقة القدسية و الکلية الالهية و لکل واحد من هذه خمس قوي و خاصيتان » (6) .
«اي کميل، نفس چهار تا است: نامي نباتي و حسي حيواني و ناطقه قدسي و کلي الهي و براي هر يک، پنج قوه و دو خاصيت است ... » .
هر چند علامه مجلسي فرموده است: بعيد است که اين اصطلاحات در روايات معتبر و متداول يافت شود و شبيه به پريشانگويي صوفيان است، (7) ولي طرح اين گونه مباحث - چه در روايات معتبر باشد و چه نباشد - دليل اين است که تمام پيروان مذاهب مختلف، با الهام از توصيه هايي که از طرف پيشوايان ديني در مورد شناخت نفس شده است، به اين مساله اهميت داده و خواسته اند درباره اين لطيفه الهي که مشمول آيه شريفه «نفخت فيه من روحي » (8) است، به تامل و تحقق پردازند .
آنچه در بالا آمده، - در صورت صحت و اعتبار - بايد گفت: ناظر به مراتب نفس است بدين توضيح که مرتبه نباتي عهده دار تربيت و سلامت بدن است و مرتبه حسي حيواني کار قواي حسي را تدبير و تنظيم مي کند و مرتبه ناطقه قدسي که فراتر از احساس عمل مي کند، به تفکر و تعقل مي پردازد و مرتبه کلي الهي، همان است که اگر نفسي به آن مرتبه برسد، مقامش مقام خليفة اللهي است و پيامبران و اوصيا و ائمه عليهم السلام از مظاهر آن، در عالم انسانيت مي باشد و اگر اينان نباشند، بايد بگوييم: - العياذ بالله - خلقت انسان کار بيهوده اي است .
با توضيح بالا مختصري با مقام تدبير و ربوبيت نفس نسبت به بدن، آشنا شديم . نفس انساني در پايين ترين مراتب، بدن را تدبير مي کند . جذب و دفع و توليد، کار قوه نباتي است . در اين قوه، همه نباتات و حيوانات و انسانها مشترکند . از کجا که نباتات نيز که فقط به تدبير و تربيت اندام مختلف گياه مي پردازند و از ريشه تا ساقه و تنه که اولي روي به پايين و دومي روي به بالا دارد، داراي نفس نباتي نباشند؟! مگر جاذبه زمين همه چيز را به سوي خود نمي کشد . پس چرا در گياهان و درختان، چنين نيست؟ چرا بخشي از آنها مايل به پايين و بخشي مايل به بالايند؟
در حيوانات، بدون اينکه در يک جا ميخکوب باشند، علاوه بر قوه نباتي، قوه حس و حرکت است . فلاسفه ما مي گويند: «نفس يري بالدرک والافعال » «نفس با ادراک و افعال حرکتي و غير حرکتي شناخته مي شود» . يکي از مراتب ادراک، احساس است . حيوانات، هم احساس دارند و هم افعال حرکتي و غير حرکتي . اگر در نباتات هم ادراک حسي - ولو ضعيف - باشد، تعريف نفس بر آنها صادق است . چرا که حرکت هم دارند . هر چند به علت وابستگي به زمين، از جابه جايي محرومند، ولي ساقه و ريشه آنها حرکت دارد .
به انسان که مي رسيم، با گسترش عجيبي در ادراک و افعال روبه رو مي شويم . نام نفس انسان را نفس ناطقه مي گذاريم و اين هنوز نفس کلي الهي نشده است . اما اين نفس ناطقه که مراتب پيشين را در وجود جمعي و تشکيکي خود به همراه دارد، قدسي است . در اينجا فقط جذب و دفع و توليد و حس و حرکت نيست، تفکر و تعقل نيز حضور دارد . اين مرتبه به قدري اهميت دارد که اگر بگوييم: انسان، يعني همين، گزاف نيست .
اي برادر تو همين انديشه اي
ما بقي تو استخوان و ريشه اي
عجيب است که اين نفس ناطقه قدسي روح منفوخ الهي است و حداقل، يکي از مصاديق روح است . چرا که در قرآن، به وحي هم اطلاق روح شده و خداوند با تعبير «... اوحينا اليک روحا من امرنا ...» (9) و «تنزل الملائکة والروح ...» (10) و «... کلمته القاها الي مريم و روح منه ...» (11) و «نزل به الروح الامين » (12) و «... نزله روح القدس من ربک ...» (13) مصاديقي براي روح مشخص کرده است .
در روايات به نفس ناطقه قدسي روح گفته شده است . پيامبر بزرگ اسلام فرمود: «الارواح جنود مجندة، ما تعارف منهاائتلف و ما تناکر منهااختلف » (14)
«روحها لشگريان به هم پيوسته اي مي باشند . آنها که با هم آشنايند، الفت مي گيرند و آنها که ناآشنايند، اختلاف دارند» .
مي گويند: شان نزول اين کلام اين است که مخنثي وارد مدينه شد و بدون اينکه شناختي داشته باشد، بر مخنثي ديگر وارد شد .
ذره ذره کاندرين ارض و سماست
جنس خود را همچو کاه و کهرباست
ناريان مر ناريان را طالبند
نوريان مر نوريان را جاذبند
اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «الروح في الجسد کالمعني في اللفظ » (15) «روح در بدن، همچون معنا در لفظ است » . «صفدي » (16) مي گويد: «ما رايت مثالا احسن من هذا» (17) «مثالي از اين زيباتر نديدم » .
در اهميت روح، همين اندازه بس که خداوند به پيامبرش فرمود: «و يسالونک عن الروح قل الروح من امر ربي و ما اوتيتم من العلم الا قليلا» (18)
«از تو درباره روح مي پرسند . بگو: روح از فرمان پروردگار من است و شما از علم، جز اندکي بهره نبرده ايد» .
با اين بيان هر اندازه هم دانش ما فزوني گيرد، تنها به قطره اي از آن درياي بي کران دست مي يابيم . اما اين قطره هم دريا - بل اقيانوسي - در خود نهفته دارد و نبايد از ابعاد بي کران آن غافل باشيم . در حقيقت، با نگاه مقايسه اي، معلومات خود را درباره نفس قطره اي از دريا مي ناميم . اما هر گاه به نظر غيرمقايسه اي - يعني استقلالي - نگاه کنيم، متوجه مي شويم که خود اين معلومات مربوط به شناخت روح، کتابها و کتابخانه هايي را فرا مي گيرد .
اگر همه آيات و روايات مربوط به نفس و روح را تحليل و تفسير کنيم و تا آنجايي که توان داريم به ظهور و بطون آنها بينديشيم، مي بينيم که هنوز به جايي نرسيده ايم . اگر همه مطالبي را که اهل سير و سلوک از راه غواصي در اسرار وجود خود به کشف و شهود دريافته اند، مورد توجه قرار دهيم و از تجارب دروني آنها به صورت علمي و سيستماتيک استفاده کنيم، بهتر مي توانيم از مضامين عميق آيات و روايات مربوط به علم النفس و خودشناسي بهره گيريم . اگر به تجارب علمي روانشناسان جديد و کارهايي که روانکاوان کرده اند، با نگاهي همه جانبه بنگريم، بهتر مي توانيم مضمون «و ما اوتيتم من العلم الا قليلا» را در اعماق دل و جانمان لمس کنيم .
وحي و سنت، چراغي پر فروغ است که دامنه ديد ما را نسبت به نفس گسترش مي دهد و ما را با عظمت بي کران نفس ناطقه آشنا مي سازد .
تجارب دروني و بروني اهل سير و سلوک و روانشناسان و روانکاوان، ابزارهاي مفيدي براي خودشناسي محسوب مي شوند; ولي هرگز مباد که خود را از نور وحي و سنت اصيل بي نياز بدانيم ; چرا که اين، موجب گرفتاري و غرور و حيرت مي شود .
توفي نفس
در مطالعات مربوط به شناخت خويشتن به دو نکته مهم قرآني بايد توجه کنيم: يکي درباره «مبدء نفس » و ديگري درباره «توفي نفس » .
درباره «مبدء نفس » و اينکه روح منفوخ الهي است و شرافت روحاني دارد، به اجمال سخن گفتيم . اما درباره «توفي نفس » ، بايد به اين آيه کريمه توجه کنيم:
«الله يتوفي الانفس حين موتها والتي لم تمت في منامها فيمسک التي قضي عليها الموت و يرسل الاخري ...» (19)
«خداوند، نفوس را در هنگام مرگ و در هنگام خواب، به طور کامل، تحويل مي گيرد . آن را که مرگش فرارسيده، نگاه مي دارد و آن ديگري را به سوي بدن ارسال مي کند» .
هر چند طبق آيات ديگر، ملائکه، فاعل قريب توفي نفوس (20) و ملک الموت، فاعل متوسط (21) و خداوند، فاعل بعيد است; ولي اينکه در نهايت سلسله طولي خداوند تحويل گيرنده نفوس است، اهميت بسيار دارد . اينجاست که در مقام خودشناسي به مطلب بسيار مهمي مي رسيم و اين مطلب را بايد به عنوان پايه و زيربناي معرفة النفس قرار دهيم و بر اين مبنا، ساختار خودشناسي را استوار و مستحکم گردانيم .
درباره کدام موجود چنين نکته لطيفي بيان شده است؟ کدام روانشناس و روانکاو، به اين حقيقت پي برده است؟ درست است که ما آيه «انا لله و انا اليه راجعون » (22) داريم و مبدء و منتهاي همه موجودات را خداوند مي دانيم، ولي کدام موجود، روح منفوخ است و کدام موجود، مرگ و ميرش به گونه اي است که تحويل گيرنده نفسش خداي بزرگ باشد؟ فرشتگان; روح و جسم و مرگ و مير ندارند . آنها از مجرداتند، اما حيوانات و گياهان مرگ و مير دارند . حتي ممکن است بگوييم: نفوس حيوانات هم بقا و حشر و نشر دارند . لکن تعبير «توفي نفس » که در آيات متعددي آمده (23) ، مخصوص انسان است و حيوانات را در آن، سهمي نيست .
تنها انسان است که در فاصله ميان بدء و رجوع، مرگ و مير دارد و در حين مرگ، مشمول توفي نفس مي شود . چنانکه پس از انعقاد نطفه و طي مراحل جنيني مشمول «... ثم انشاناه خلقا آخر ...» (24) مي گردد و در حقيقت، خداوند او را با نفخ روح، آفريده اي ديگر مي سازد که از همه خلائق، ممتاز مي شود و بايد به او «تافته جدا بافته » لقب داد .
خداوند براي خلق هيچ موجودي به خود «... فتبارک الله احسن الخالقين » (25) نگفته است; ولي در مورد خلقت انسان، آنهم بعد از نفخ روح - و نه زماني که نطفه و علقه و مضغه بود - «تبارک الله » گفت و خود را «احسن الخالقين » ناميد .
اينگونه خودشناسي، در خودسازي نقش حساسي دارد و وظيفه شناسي انسان را افزايش مي دهد .
پي نوشت:
1) بحارالانوار، ج 2، ص 32، حديث 22 .
2) بحارالانوار، ج 4، ص 9، ح 18 و ج 24، ص 199، ح 27 و ج 26، ص 258، ح 34 .
3) سفينة البحار، ج 1، ص 438، (دبر) .
4) همان، ج 2، ص 180، (عرف) .
5) همان .
6) همان، ج 2، ص 603 (نفس) .
7) همان .
8) الحجر، 3 و الزمر، 73 .
9) الشوري/52 .
10) القدر/4 .
11) النساء/171 .
12) الشعراء/193 .
13) النحل/102 .
14) سفينة البحار 1/537 (روح) .
15) همان .
16) او صلاح الدين خليل بن ايبک، اديبي فاضل و شارح «امية العجم » است . کتاب «الوافي بالوفيات » که از بزرگترين معاجم تاريخي معروف است، از اوست . او به سال 764 در دمشق وفات کرده است (سفينة البحار ج 2، ص 34، صفد) .
17) سفينة البحار، ج 1، ص 537 (روح) .
18) الاسراء/85 .
19) الزمر/42 .
20) النساء/97 .
21) السجده/11 .
22) البقره/156 .
23) نگاه کنيد به آيات 97 سوره نساء و 61 سوره انعام و 27 سوره محمد و 28 سوره نحل و ...
24) المؤمنون/14 .
25) همان .