مهلکات : باب یازدهم : مال و ثروت
قبل از اين در مدح مال به مناسبتهاى مختلف احاديثى ذكر شد و به طور كلّى هر دليلى كه انسان را به كارهايى چون حجّ زكات، خمس، صدقه دادن، بخشش، هديه دادن، نيكى كردن و طعام دادن كه جز با پول و ثروت امكان پذير نيست تشويق مىكند در حقيقت مدح ثروت است.
خداى تعالى در چند موضع ثروت را خير ناميده و از جمله مىفرمايد:«انْ تَرَكَ خَيْرا الوَصِيَّةُ لِلْولِدَيْنِ» 2: 180[1].
و نبى اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم مىفرمايد: مال صالح براى مرد صالح چه نيكوست [2].
از طرفى ديگر در مذمّت و نكوهش آن آيات و روايات بسيارى وارد شده است خداى تعالى مىفرمايد:«انَّما امْوالُكُمْ وَ اوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ» 8: 28[3]. و مىفرمايد: لا تُلْهِكُمْ امْوالُكُمْ وَ لا اوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَاولئِكَ هُمُ الْخاسِرونَ» 63: 9[4].
نبى اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم مىفرمايد: حبّ مال و برترى، نفاق مىرويانند همچنانكه آب گياه را مىروياند [5].
و امثال اين آيات و احاديث بسيار است.
سرّ مطلب اين است كه ثروت موجودى است دو چهره درست مانند مارى كه داراى زهر و پادزهر است پادزهر فايده اوست و زهر آشوبش.
مال اگر در راه اطاعت و رضايت خدا صرف شود از آخرت است و گر نه موجودى است دنيوى، در مال فايدهها و آشوبهاست هر كس آن را بشناسد و از فوايدش استفاده كند و از آشوبش اجتناب نمايد نجات يافته است.
فوايد مال بر دو قسم است فايدههاى دنيوى و فايدههاى اخروى. فايدههاى دنيويش معلوم است و لذا مردم به خاطرش حرص مىورزند اما فايدههاى دينى آن بر سه قسم است.
1 - آنچه براى عبادت و يارى خود انسان بر عبادت، مصرف مىشود.
2 - آنچه براى ديگران مصرف مىشود كه خود داراى چهار قسم است:
الف: صدقه ب: جوانمردى.
ج: حفظ آبرو.
د: اجرت كارگر درباره صدقه تشويقات و ترغيبات در شرع مقدس بسيار است تا جائى كه گفته شده: صدقه غضب پروردگار را خاموش مىكند.
جوانمردى عبارت از صرف مال براى اغنياء و بزرگان در امورى از قبيل مهمانى، هديه دادن، كمك و غذا دادن است اين مصرف نيز از جمله چيزهائى است كه شارع مقدس به آن ترغيب نموده و در مقابل آن وعده پاداش داده است.
حفظ آبرو عبارت است از بذل مال براى جلوگيرى از هجو شعراء، عيب گوئى سفيهان و دفع شرّ اشرار اين مصرف علاوه بر نفع زود رسى كه در دنيا دارد مورد تشويق شارع نيز قرار گرفته است.
نبى اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم مىفرمايد: هرچه آبروى انسان را حفظ مىكند براى او صدقه محسوب مىشود [1].
اما اجرت كارگرانى كه انسان براى تأمين ضروريات زندگى چون مأكول و ملبوس اجير كند لازم است، چون اگر اين ضروريات نباشند راه آخرت رفتن و در فكر عاقبت بودن ممكن نيست و اگر قرار باشد كه انسان خودش همه كارها را به عهده بگيرد تمام اوقاتش اشغال و فكر كردن برايش مشكل مىشود و از ياد خدا غافل مىماند.
3 - آنچه كه براى شخص معينى مصرف نمىشود بلكه در راه منفعت عمومى بكار گرفته مىشود مثل ساختن مساجد، پلها، كاروانسراها، بيمارستانها و نصب چراغ در معابر.
مال، غير از آنچه ذكر شد منافع بزرگ ديگرى در دنيا دارد، از قبيل رهائى از ذلّت گدايى و حقارت فقر و كثرت دوستان و برادران و ياران.
مضرّات ثروت
مضرات ثروت نيز به دينى و دنيوى تقسيم مىشود.
مضرات دينى ثروت بر سه نوع است:
1 - اينكه انسان را به معصيت و گناه مىكشاند زيرا شهوات پيوسته تقاضاى اشباع دارند ولى عجز، انسان را از گناه باز مىدارد و يكى از راههاى محفوظ ماندن از گناه عدم قدرت است.
2 - اينكه به بهرهورى بيش از حدّ از مباحات منجر مىشود. چه بسا انسان با كسب حلال نتواند بطور دلخواه از مباحات استفاده كند و در ورطه استفاده از اموال شبههناك بيفتد و به صفات و اخلاق مهلكهاى چون جدال و خصومت، سازش كارى، دروغ و نفاق تن در دهد تا بتواند آنچه را
كه مىخواهد به دست آورد.
3 - سومين ضرر ثروت كه هيچ ثروتمندى از آن در امان نيست غفلت از ياد خدا به سبب اشتغال به ثروت است و غفلت از خدا به هر صورتى خسران و زيان است و لذا حضرت عيسى بن مريم عليه السّلام فرمود: در مال سه ضرر نهفته است اول آنكه از غير حلال كسب شود.
گفته شد: اگر از حلال بدست آيد چه ضررى دارد؟ فرمود: اينكه در غير حق مصرف شود.
گفته شد: اگر كسى در حق مصرف كند چه زيانى دارد؟ فرمود: حفظ و اصلاح آن صاحبش را از خدا غافل مىكند.
راه نجات از مضرّات ثروت
كسى كه مىخواهد از آشوب ثروت در امان باشد بايد امورى چند را مراعات كند:
1 - مقصود و هدف از مال را بداند و بداند مال براى چه خلق شده و چرا انسان به مال محتاج است. تا بيش از قدر حاجت كسب نكند و به حفظ آن همّت نگمارد.
2 - در كسب مال مواظب باشد تا از حرام و اموال مشتبهى كه معمولا به حرام نزديكترند و از مكروهاتى كه با جوانمردى و مروت منافات دارند اجتناب كند.
3 - در خرج كردن مال دقت كند كه حد وسط را مراعات كند تا دچار اسراف و تبذير يا بخل نشود.
خداى تعالى مىفرمايد:وَ الَّذِينَ اذا انْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُروا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواما 25: 67[1].
4 - آنچه را از حلال كسب مىكند در موضع حقّش قرار دهد و در غير حقّ مصرف نكند چه اينكه گناه كسب نادرست با گناه مصرف نا حقّ مساوى است.
5 - اينكه در تمام مراحل از كسب و ترك و انفاق و امساك نيّت خود را اصلاح كند آنچه را كسب مىكند براى استعانت در راه خدا و آنچه را ترك مىكند به خاطر زهد و بىرغبتى به دنيا باشد.
در اين صورت وجود مال به او ضررى نمىزند.
أمير المؤمنين على عليه السّلام مىفرمايد: اگر كسى تمام ثروت زمين را جمع كند ولى از اين كار خدا را در نظر داشته باشد زاهد است و اگر از تمام ثروت دنيا صرف نظر كند ولى به خاطر خدا نباشد زاهد نيست [1].
و مىفرمايد: زهد در دو كلمه قرآن خلاصه مىشود.
لِكَي لا تَأْسَوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ 57: 23[2].
اگر كسى بر آنچه از دستش مىرود افسوس نخورد و با آنچه به دستش مىآيد مسرور نشود دو طرف زهد را مراعات كرده است.
خداى تعالى در چند موضع ثروت را خير ناميده و از جمله مىفرمايد:«انْ تَرَكَ خَيْرا الوَصِيَّةُ لِلْولِدَيْنِ» 2: 180[1].
و نبى اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم مىفرمايد: مال صالح براى مرد صالح چه نيكوست [2].
از طرفى ديگر در مذمّت و نكوهش آن آيات و روايات بسيارى وارد شده است خداى تعالى مىفرمايد:«انَّما امْوالُكُمْ وَ اوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ» 8: 28[3]. و مىفرمايد: لا تُلْهِكُمْ امْوالُكُمْ وَ لا اوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَاولئِكَ هُمُ الْخاسِرونَ» 63: 9[4].
نبى اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم مىفرمايد: حبّ مال و برترى، نفاق مىرويانند همچنانكه آب گياه را مىروياند [5].
و امثال اين آيات و احاديث بسيار است.
سرّ مطلب اين است كه ثروت موجودى است دو چهره درست مانند مارى كه داراى زهر و پادزهر است پادزهر فايده اوست و زهر آشوبش.
مال اگر در راه اطاعت و رضايت خدا صرف شود از آخرت است و گر نه موجودى است دنيوى، در مال فايدهها و آشوبهاست هر كس آن را بشناسد و از فوايدش استفاده كند و از آشوبش اجتناب نمايد نجات يافته است.
فوايد مال بر دو قسم است فايدههاى دنيوى و فايدههاى اخروى. فايدههاى دنيويش معلوم است و لذا مردم به خاطرش حرص مىورزند اما فايدههاى دينى آن بر سه قسم است.
1 - آنچه براى عبادت و يارى خود انسان بر عبادت، مصرف مىشود.
2 - آنچه براى ديگران مصرف مىشود كه خود داراى چهار قسم است:
الف: صدقه ب: جوانمردى.
ج: حفظ آبرو.
د: اجرت كارگر درباره صدقه تشويقات و ترغيبات در شرع مقدس بسيار است تا جائى كه گفته شده: صدقه غضب پروردگار را خاموش مىكند.
جوانمردى عبارت از صرف مال براى اغنياء و بزرگان در امورى از قبيل مهمانى، هديه دادن، كمك و غذا دادن است اين مصرف نيز از جمله چيزهائى است كه شارع مقدس به آن ترغيب نموده و در مقابل آن وعده پاداش داده است.
حفظ آبرو عبارت است از بذل مال براى جلوگيرى از هجو شعراء، عيب گوئى سفيهان و دفع شرّ اشرار اين مصرف علاوه بر نفع زود رسى كه در دنيا دارد مورد تشويق شارع نيز قرار گرفته است.
نبى اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم مىفرمايد: هرچه آبروى انسان را حفظ مىكند براى او صدقه محسوب مىشود [1].
اما اجرت كارگرانى كه انسان براى تأمين ضروريات زندگى چون مأكول و ملبوس اجير كند لازم است، چون اگر اين ضروريات نباشند راه آخرت رفتن و در فكر عاقبت بودن ممكن نيست و اگر قرار باشد كه انسان خودش همه كارها را به عهده بگيرد تمام اوقاتش اشغال و فكر كردن برايش مشكل مىشود و از ياد خدا غافل مىماند.
3 - آنچه كه براى شخص معينى مصرف نمىشود بلكه در راه منفعت عمومى بكار گرفته مىشود مثل ساختن مساجد، پلها، كاروانسراها، بيمارستانها و نصب چراغ در معابر.
مال، غير از آنچه ذكر شد منافع بزرگ ديگرى در دنيا دارد، از قبيل رهائى از ذلّت گدايى و حقارت فقر و كثرت دوستان و برادران و ياران.
مضرّات ثروت
مضرات ثروت نيز به دينى و دنيوى تقسيم مىشود.
مضرات دينى ثروت بر سه نوع است:
1 - اينكه انسان را به معصيت و گناه مىكشاند زيرا شهوات پيوسته تقاضاى اشباع دارند ولى عجز، انسان را از گناه باز مىدارد و يكى از راههاى محفوظ ماندن از گناه عدم قدرت است.
2 - اينكه به بهرهورى بيش از حدّ از مباحات منجر مىشود. چه بسا انسان با كسب حلال نتواند بطور دلخواه از مباحات استفاده كند و در ورطه استفاده از اموال شبههناك بيفتد و به صفات و اخلاق مهلكهاى چون جدال و خصومت، سازش كارى، دروغ و نفاق تن در دهد تا بتواند آنچه را
كه مىخواهد به دست آورد.
3 - سومين ضرر ثروت كه هيچ ثروتمندى از آن در امان نيست غفلت از ياد خدا به سبب اشتغال به ثروت است و غفلت از خدا به هر صورتى خسران و زيان است و لذا حضرت عيسى بن مريم عليه السّلام فرمود: در مال سه ضرر نهفته است اول آنكه از غير حلال كسب شود.
گفته شد: اگر از حلال بدست آيد چه ضررى دارد؟ فرمود: اينكه در غير حق مصرف شود.
گفته شد: اگر كسى در حق مصرف كند چه زيانى دارد؟ فرمود: حفظ و اصلاح آن صاحبش را از خدا غافل مىكند.
راه نجات از مضرّات ثروت
كسى كه مىخواهد از آشوب ثروت در امان باشد بايد امورى چند را مراعات كند:
1 - مقصود و هدف از مال را بداند و بداند مال براى چه خلق شده و چرا انسان به مال محتاج است. تا بيش از قدر حاجت كسب نكند و به حفظ آن همّت نگمارد.
2 - در كسب مال مواظب باشد تا از حرام و اموال مشتبهى كه معمولا به حرام نزديكترند و از مكروهاتى كه با جوانمردى و مروت منافات دارند اجتناب كند.
3 - در خرج كردن مال دقت كند كه حد وسط را مراعات كند تا دچار اسراف و تبذير يا بخل نشود.
خداى تعالى مىفرمايد:وَ الَّذِينَ اذا انْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُروا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواما 25: 67[1].
4 - آنچه را از حلال كسب مىكند در موضع حقّش قرار دهد و در غير حقّ مصرف نكند چه اينكه گناه كسب نادرست با گناه مصرف نا حقّ مساوى است.
5 - اينكه در تمام مراحل از كسب و ترك و انفاق و امساك نيّت خود را اصلاح كند آنچه را كسب مىكند براى استعانت در راه خدا و آنچه را ترك مىكند به خاطر زهد و بىرغبتى به دنيا باشد.
در اين صورت وجود مال به او ضررى نمىزند.
أمير المؤمنين على عليه السّلام مىفرمايد: اگر كسى تمام ثروت زمين را جمع كند ولى از اين كار خدا را در نظر داشته باشد زاهد است و اگر از تمام ثروت دنيا صرف نظر كند ولى به خاطر خدا نباشد زاهد نيست [1].
و مىفرمايد: زهد در دو كلمه قرآن خلاصه مىشود.
لِكَي لا تَأْسَوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ 57: 23[2].
اگر كسى بر آنچه از دستش مىرود افسوس نخورد و با آنچه به دستش مىآيد مسرور نشود دو طرف زهد را مراعات كرده است.
+ نوشته شده در یکشنبه هفتم خرداد ۱۳۹۱ ساعت 23:1 توسط
|
