باب دوازدهم تفكّر و تدبّر
[4].
و مىفرمايد: با تفكر قلبت را آگاه كن، شب خود را از رختخوابت جدا كن، و از
پروردگارت بپرهيز [5].
و نبى اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: در نعمتهاى خدا تفكر كنيد
نه در ذات او، زيرا شما به كنه او نمىرسيد [6].
امام باقر عليه السّلام فرمود: از تفكر در ذات خدا پرهيز كنيد، ولى اگر خواستيد
عظمت او را درك كنيد به عظمت مخلوقاتش نظر كنيد [1].
امام صادق عليه السّلام فرمود: هر كس در چگونگى ذات خدا فكر كند،
هلاك مىشود
[2] تفكرى كه امير المؤمنين عليه السّلام درباره آن مىفرمايد: انسان را به نيكى
مىخواند، گاهى تفكر در حسنات و سيئات است و گاهى تفكر در صفات
و افعال الهى است.
در قسم اول انسان در مورد حسنات خويش مىانديشد كه كاملند يا ناقص
آيا به پاى بديهاى او مىرسند يا نه، از شرك و شك خالص هستند يا آلوده
به شرك و شك مىباشند. چنين تفكرى حتما انسان را به اصلاح و جبران
نواقص مىخواند.
همچنين هنگامى كه در بديها و عقوبتهائى كه به دنبال دارند و دورى از خدا
كه ثمره آنهاست تفكر مىكند، اين تفكر او را به خوددارى از گناه و تدارك
آنها به وسيله ندامت و توبه مىخواند.
در قسم دوم تفكر در صفات و افعال الهى چون لطف و احسان او به بندگان با
نعمتهاى كامل و گسترده، با تكاليفى كه همه در حد طاقت انسانند،
تفكر در اينكه او به خاطر اعمال كوچك و ناچيز بندگان وعده پاداش بزرگ
و ستايش نيكو فرموده، زمين و آسمان و هر چه را بين آنهاست مسخّر
بشر نموده. چنين تفكرى انسان را به نيكى و عمل به نيكى خوانده او
را به طاعات ترغيب، و از معصيتها باز مىدارد.
اين تفكر، مخصوص افراد متوسط است [3] و امام رضا عليه السّلام به همين
نوع تفكر اشاره مىكند آنجا كه مىفرمايد: عبادت نماز و روزه زياد نيست.
عبادت تفكر در كارخداست [4].
از امام صادق عليه السّلام سؤال شد منظور از تفكر در اين روايت:
«يك ساعت تفكر از يك شب نماز بهتر است» چگونه تفكرى است؟
فرمود: هنگامى كه از خرابه يا خانه متروكهاى گذشتى، بگويى
ساكنينت كجايند؟ بنيانگذارانت كجايند؟ چه شده كه جواب نمىدهى؟
اين درجه تفكر از آنچه قبلا ذكر شد پائينتر است و مردم را در اين
باب مراتب متفاوت است.
